Zowel genen als omgeving belangrijk in ontstaan schizofrenie

Schizofrenie ontwikkelt zich door een complexe wisselwerking tussen genetische factoren en omgevingsinvloeden ( Kendler et al. 2003 Kendler, K.S., Sullivan, PF., Neale, M.C., Schizophrenia as a Complex Trait (2003) ). Of en in welke mate genetische kwetsbaarheid tot psychose leidt, wordt mede bepaald door invloeden uit de omgeving. De invloed daarvan zal per persoon verschillen, omdat mensen verschillen in genetische kwetsbaarheid en de reactie op hun omgeving ( Veling et al. 2017 Veling, W., Bak, M., Boonstra, N., Castelein, S., Gaag, M., Gijsman, H., van Gool, R., Kleiwegt, H., Lansen, M., de Pater, M., Pijnenborg, M., Rosema, B. S., Sommer, I., van Weeghel, J., van Veelen, N., Zorgstandaard Psychose, Utrecht (2017) ).

Risico op schizofrenie neemt toe met genetisch verwantschap 

Genetische factoren spelen een rol in het risico op het ontstaan van schizofrenie. Desondanks komen in de familiegeschiedenis van de meeste mensen met schizofrenie geen psychosen voor. Eeneiige tweelingbroers of -zussen van iemand met schizofrenie hebben het hoogste risico op het krijgen van schizofrenie (40-48%). Voor andere eerste- en tweedegraads familieleden ligt het risico tussen de 6-17%, afhankelijk van de grootte van de genetische verwantschap met een familielid met schizofrenie. 

Hogere urbanisatiegraad leidt tot hoger risico

Mensen die opgroeien in de stad hebben een verhoogd risico op het ontwikkelen van schizofrenie. De reden hiervan is niet bekend. Factoren die mogelijk een rol spelen zijn bijvoorbeeld blootstelling aan infecties en verontreinigende stoffen, effecten van de buurt en de sociale omgeving. 

Jaargetijde van geboorte beïnvloedt risico op schizofrenie

Mensen die zijn geboren in de winter of lente hebben een verhoogd risico op het krijgen van schizofrenie, terwijl mensen die in de zomermaanden zijn geboren juist een verlaagd risico hebben. Dit effect geldt met name voor het noordelijk halfrond. In Nederland hebben mensen geboren in mei of juni een 14% hogere kans schizofrenie te ontwikkelen dan mensen geboren in augustus of september. Mogelijke verklaringen zijn een hogere blootstelling aan virussen tijdens de geboorte en een lage blootstelling aan vitamine D tijdens de zwangerschap. 

    Tabel: risicofactoren voor de ontwikkeling van schizofrenie

    Risicofactoren

    Toelichting

    Bron

    Genen

    • 80% van risico op schizofrenie bepaald door genetische factoren
    • Risico neemt toe naarmate genetisch verwantschap met familielid met schizofrenie groter is

    Kahn et al. 2015 Kahn, R. S., Sommer, IE., Murray, RM., Meyer-Lindenberg, A, Weinberger, DR., Cannon, TD., O'Donovan, M, Correll, CU., Kane, JM., Os, J, Insel, TR., Schizophrenia (2015) Kendler et al. 2003 Kendler, K.S., Sullivan, PF., Neale, M.C., Schizophrenia as a Complex Trait (2003) ;  van Alphen et al. 2012 van Alphen, C., Ammeraal, M., Blanke, C., Boonstra, N., Boumans, H., Bruggeman, R., Dekker, F. L., van Duin, D., van Ewijk, W. M., Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, Castelein, S., Multidisciplinaire richtlijn schizofrenie, Utrecht (2012) ;  American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force. 2014 American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force., Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5, Washington, D.C. (2014)

    22q11-deletiesyndroom

    • Komt bij 1 op de 4.000 mensen voor
    • Verhoogt risico op schizofrenie van minder dan 1% naar 25%

    Murphy et al. 1999 Murphy, KC., Jones, L.A., Owen, MJ., High Rates of Schizophrenia in Adults With Velo-Cardio-Facial Syndrome (1999) van Alphen et al. 2012 van Alphen, C., Ammeraal, M., Blanke, C., Boonstra, N., Boumans, H., Bruggeman, R., Dekker, F. L., van Duin, D., van Ewijk, W. M., Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, Castelein, S., Multidisciplinaire richtlijn schizofrenie, Utrecht (2012)

    Urbanisatiegraad
    • Opgroeien in een stedelijke omgeving verhoogt het risico
    • Opgroeien in de Randstad verhoogt risico met factor 1,5

    Marcelis et al. 2000 Marcelis, M., Takei, N., van Os, J., Urbanization and risk for schizophrenia: Does the effect operate before or around the time of illness onset? (2000) van Alphen et al. 2012 van Alphen, C., Ammeraal, M., Blanke, C., Boonstra, N., Boumans, H., Bruggeman, R., Dekker, F. L., van Duin, D., van Ewijk, W. M., Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, Castelein, S., Multidisciplinaire richtlijn schizofrenie, Utrecht (2012) Vassos et al. 2012 Vassos, E., Pedersen, C. B., Murray, R. M., Collier, D. A., Lewis, C. M., Meta-Analysis of the Association of Urbanicity With Schizophrenia (2012)

    Geboorte-jaargetijde 
    • Geboorte in de winter of het voorjaar verhoogt het risico

    Davies et al. 2003 Davies, G., Welham, J., Chant, D., Torrey, E. F., McGrath, J., A Systematic Review and Meta-analysis of Northern Hemisphere Season of Birth Studies in Schizophrenia (2003) van Alphen et al. 2012 van Alphen, C., Ammeraal, M., Blanke, C., Boonstra, N., Boumans, H., Bruggeman, R., Dekker, F. L., van Duin, D., van Ewijk, W. M., Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, Castelein, S., Multidisciplinaire richtlijn schizofrenie, Utrecht (2012)

    Intelligentie
    • Lage intelligentie verhoogt het risico

    Khandaker et al. 2011 Khandaker, GM., Barnett, JH., White, IR., Jones, P.B., A quantitative meta-analysis of population-based studies of premorbid intelligence and schizophrenia (2011) van Alphen et al. 2012 van Alphen, C., Ammeraal, M., Blanke, C., Boonstra, N., Boumans, H., Bruggeman, R., Dekker, F. L., van Duin, D., van Ewijk, W. M., Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, Castelein, S., Multidisciplinaire richtlijn schizofrenie, Utrecht (2012)

    Cannabisgebruik
    • Associatie tussen cannabisgebruik en schizofrenie
    • Bestaan van een causale relatie omstreden

    de Graaf et al. 2002 de Graaf, R., van Os, J., Bak, M., Hanssen, M., Bijl, R. V., Verdoux, H., Cannabis use and psychosis: a longitudinal population-based study (2002) van Alphen et al. 2012 van Alphen, C., Ammeraal, M., Blanke, C., Boonstra, N., Boumans, H., Bruggeman, R., Dekker, F. L., van Duin, D., van Ewijk, W. M., Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, Castelein, S., Multidisciplinaire richtlijn schizofrenie, Utrecht (2012)

    Leeftijd van de vader
    • Hogere leeftijd van de vader verhoogt het risico
    • Leeftijd moeder geen effect 

    Kahn et al. 2015 Kahn, R. S., Sommer, IE., Murray, RM., Meyer-Lindenberg, A, Weinberger, DR., Cannon, TD., O'Donovan, M, Correll, CU., Kane, JM., Os, J, Insel, TR., Schizophrenia (2015) Miller et al. 2011 Miller, B., Messias, E., Miettunen, J., Alaraisanen, A., Jarvelin, M, Koponen, H., Rasanen, P., Isohanni, M., Kirkpatrick, B., Meta-analysis of Paternal Age and Schizophrenia Risk in Male Versus Female Offspring (2011)

    Complicaties omtrent zwangerschap en bevalling
    • Factoren van de moeder: stress, infecties en lichamelijke aandoeningen verhogen het risico
    • Factoren  van de baby: abnormale groei en ontwikkeling, ondervoeding en zuurstofgebrek tijdens de geboorte verhogen het risico

    Cannon et al. 2002 Cannon, M, Jones, P.B., Murray, RM., Obstetric Complications and Schizophrenia: Historical and Meta-Analytic Review (2002) van Alphen et al. 2012 van Alphen, C., Ammeraal, M., Blanke, C., Boonstra, N., Boumans, H., Bruggeman, R., Dekker, F. L., van Duin, D., van Ewijk, W. M., Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, Castelein, S., Multidisciplinaire richtlijn schizofrenie, Utrecht (2012) American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force. 2014 American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force., Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5, Washington, D.C. (2014)

    Traumatische ervaringen in de jeugd
    • Verwaarlozing en misbruik verhogen het risico 
    • Pesten verhoogt het risico
    Read et al. 2005 Read, J., van Os, J., Morrison, A. P., Ross, C. A., Childhood trauma, psychosis and schizophrenia: a literature review with theoretical and clinical implications. (2005) Morgan & Fisher 2007 Morgan, C, Fisher, H, Environment and schizophrenia: environmental factors in schizophrenia: childhood trauma--a critical review. (2007) Cunningham et al. 2016 Cunningham, T, Hoy, K, Shannon, C, Does childhood bullying lead to the development of psychotic symptoms? A meta-analysis and review of prospective studies (2016)

    Meer informatie 


    Schizofrenie veroorzaakt problemen in sociaal en beroepsmatig functioneren

    Mensen met schizofrenie ondervinden op diverse gebieden beperkingen als gevolg van hun ziekte. Aandachts- en concentratieproblemen als gevolg van schizofrenie kunnen leiden tot uitval uit studie of werk. Dit kan achterstanden veroorzaken op het gebied van werk en inkomen, sociaal netwerk en fysieke gezondheid. Dit geldt vooral voor mensen die meerdere malen een psychose hebben doorgemaakt en/of blijvende beperkingen in hun functioneren ervaren. Ook kunnen er als gevolg van verlies van contact met de werkelijkheid problemen zijn met zelfzorg en het zelfstandig voeren van een huishouding. Een onbekend aantal mensen met schizofrenie woont in een psychiatrisch ziekenhuis of beschermde woonvorm, of leeft op straat ( Veling et al. 2017 Veling, W., Bak, M., Boonstra, N., Castelein, S., Gaag, M., Gijsman, H., van Gool, R., Kleiwegt, H., Lansen, M., de Pater, M., Pijnenborg, M., Rosema, B. S., Sommer, I., van Weeghel, J., van Veelen, N., Zorgstandaard Psychose, Utrecht (2017) van Alphen et al. 2012 van Alphen, C., Ammeraal, M., Blanke, C., Boonstra, N., Boumans, H., Bruggeman, R., Dekker, F. L., van Duin, D., van Ewijk, W. M., Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, Castelein, S., Multidisciplinaire richtlijn schizofrenie, Utrecht (2012) American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force. 2014 American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force., Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5, Washington, D.C. (2014) ).


    Mensen met schizofrenie hebben lagere kwaliteit van leven 

    Voor het meten van kwaliteit van leven worden verschillende indicatoren gebruikt, zoals fysiek functioneren, rolbeperking en vitaliteit. Mensen met schizofrenie hebben volgens de  SF-36 Medical Outcomes Study 36-Item Short Form Health Survey. Vragenlijst voor het meten van kwaliteit van leven. (Medical Outcomes Study 36-Item Short Form Health Survey. Vragenlijst voor het meten van kwaliteit van leven.)-vragenlijst een aanzienlijk lagere algemene gezondheidsperceptie en ervaren meer rolbeperkingen dan de algemene bevolking. Daarnaast geven ze aan op sociaal vlak slechter te functioneren en zich minder vitaal te voelen ( Ravelli & Bijl 2000 Ravelli, A. C. J., Bijl, R. V., Current and residual functional disability associated with psychopathology: findings from the Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study (NEMESIS). (2000) ).  


    Schizofrenie gaat vaak gepaard met andere stoornissen 

    Mensen met schizofrenie hebben daarnaast vaak één of meerdere middelen-gerelateerde stoornissen. Zo hebben de meeste mensen met schizofrenie een rookverslaving ( odds-ratio Een odds-ratio is de verhouding van twee ‘odds’. Een odds is de kans dat een gebeurtenis zich voordoet in groep a (p) gedeeld door de kans dat een gebeurtenis zich niet voordoet in die groep (1-p). (Een odds-ratio is de verhouding van twee ‘odds’. Een odds is de kans dat een gebeurtenis zich voordoet in groep a (p) gedeeld door de kans dat een gebeurtenis zich niet voordoet in die groep (1-p).) van 5.9). Andere stoornissen die vaak optreden naast schizofrenie zijn angststoornissen, obsessieve-compulsieve stoornis en de paniekstoornis. Ook kan er sprake zijn van agressie, agitatie en suïcidaliteit ( American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force. 2014 American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force., Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5, Washington, D.C. (2014) van Alphen et al. 2012 van Alphen, C., Ammeraal, M., Blanke, C., Boonstra, N., Boumans, H., Bruggeman, R., Dekker, F. L., van Duin, D., van Ewijk, W. M., Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, Castelein, S., Multidisciplinaire richtlijn schizofrenie, Utrecht (2012) de Leon & Diaz 2005 de Leon, J, Diaz, FJ., A meta-analysis of worldwide studies demonstrates an association between schizophrenia and tobacco smoking behaviors (2005) ). Een hogere mate van  comorbiditeit Het tegelijkertijd hebben van twee of meer stoornissen of aandoeningen bij een patiënt  (Het tegelijkertijd hebben van twee of meer stoornissen of aandoeningen bij een patiënt ) is geassocieerd met grotere verstoringen in het functioneren ( Ravelli & Bijl 2000 Ravelli, A. C. J., Bijl, R. V., Current and residual functional disability associated with psychopathology: findings from the Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study (NEMESIS). (2000) ). 

    • F.L. Hakstege ( RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu))
    • N. Boonstra ( NHL Non-Hodgkin lymfomen (Non-Hodgkin lymfomen) Hogeschool)