Cultuuraspecten binnen bedrijf van invloed op ongunstige arbeidsomstandigheden

Ongunstige arbeidsomstandigheden kunnen zorgen voor een hogere psychosociale arbeidsbelasting (PSA Prostaat specifiek antigeen), hogere fysieke belasting en/of hogere belasting uit de werkomgeving. Dat kunnen arbeidsrisico’s zijn met directe invloed, maar ook bijvoorbeeld de werkcultuur binnen een bedrijf. Zo kan bijvoorbeeld de commerciële basis van bedrijven voor meer ongunstige arbeidsomstandigheden zorgen. Doordat een zo hoog mogelijke arbeidsproductie tegen zo laag mogelijke kosten wordt nagestreefd, kan dit juist leiden tot extra kosten in verband met schade die mensen oplopen door onbeschermd werk. Ook kan een toename van de werkgelegenheid (vooral in de dienstensector) zorgen voor meer PSA van de werknemers.

Externe ontwikkelingen dragen bij aan hogere belasting

Maar niet alleen factoren op de werkvloer, ook andere factoren kunnen de belasting verhogen of verlagen. Individuele factoren (zoals verminderde copingvaardigheden en ongezonde leefstijl), leef- en woonomstandigheden en maatschappelijke of externe factoren (zoals robotisering en 24-uurseconomie) dragen bij aan hoge PSA, fysieke belasting of belasting uit de werkomgeving. Zo kan een beperking van de kosten voor personeel zorgen voor personele onderbezetting.


Oorzaken van psychosociale arbeidsbelasting

Determinanten van invloed op psychosociale arbeidsbelasting

Determinanten

Oorzaken

Voorbeelden

Individuele factoren

Coping vaardigheden

Geringe veerkracht

Leefstijl

Weinig bewegen

Demografie

Oudere werkenden

Werkomstandigheden

Emotionele belasting

Moeilijke werksituaties

Ingrijpende gebeurtenissen

Agressie

Sociale steun

Weinig steun van collega’s

Werk

Positie binnen organisatie

Werkdruk

Hoge taakeisen, weinig autonomie

Organisatiecultuur

Ongunstige structuur en cultuur

Drijvende krachten

Technologie

Robotisering

Economie

24-uurs economie, nachtwerk

Demografie

Tekorten arbeidsmarkt

Sociaal-cultureel

Verstoorde werk-privé balans

  • De lijst met determinanten en oorzaken betreffen voorbeelden en is niet uitputtend.

Hoge PSA komt vaker voor bij vrouwen en lageropgeleiden

Hoge psychosociale arbeidsbelasting (PSA) komt vaker voor bij specifieke groepen (zoals vrouwen, dertigers, lageropgeleiden), maar dit betekent niet dat deze groepen hier gevoeliger voor zijn. Onderzoek laat zien dat deze groepen vaker te maken hebben met risicofactoren voor PSA. 

Ongunstige werkomstandigheden kunnen leiden tot hogere PSA

Hoge werkdruk is een belangrijke risicofactor voor hoge PSA. Ongunstige werkomstandigheden zoals een slechte organisatie en een slecht werkbeheer, kunnen ook leiden tot hogere PSA. Werknemers hebben dan weinig invloed op de manier waarop het werk wordt gedaan. Ook de combinatie van hoge taakeisen en een lage autonomie in het werk verhoogt het risico op PSA, burn-outklachten en psychische aandoeningen. Daarnaast kunnen ingrijpende gebeurtenissen op het werk leiden tot psychische klachten en verzuim.

Altijd bereikbaar (moeten) zijn, kan leiden tot stress

Factoren en ontwikkelingen in de maatschappij (drijvende krachten) kunnen PSA ook verhogen of verminderen. Drijvende krachten zijn algemene maatschappelijke factoren, zoals technologische, economische, sociaal-culturele en demografische factoren en ontwikkelingen. Een 24-uurs economie, een economische ontwikkeling, kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat meer mensen ’s nachts werken. Ook kunnen werknemers het gevoel hebben dat ze altijd bereikbaar moeten zijn. Dit kan leiden tot een grotere werkdruk. Daarnaast kan het hebben van een flexibele arbeidsrelatie bijvoorbeeld gepaard gaan met baan- en inkomensonzekerheid.

Meer informatie


Gevolgen van ongunstige arbeidsomstandigheden

Soort belasting

Voorbeelden van arbeidsomstandigheden

Voorbeelden van aandoeningen

Fysiek

Zware lasten tillen, langdurig in gedraaide houding werken, zittend werk

RSI Repetitive strain injury. Dit wordt ook wel KANS (klachten aan arm, nek en schouder) genoemd., artrose aan de knie of heup, nek- en rugklachten

Omgeving

Blootstelling aan geluid en aan chemische stoffen: werken in lawaaierige omgeving, werken met oplosmiddelen of andere vluchtige of bijtende stoffen

Arbeidsongevallen, gehoorschade, kanker, huidproblemen, luchtwegaandoeningen

Psychosociaal

Werkdruk, pesten op het werk en werkzekerheid: een hoog werktempo, het niet goed zelf kunnen regelen van tempo en andere zaken betreffende de taakuitvoering, slechte relaties op het werk, weinig zeggenschap over het werk en de afnemende werkzekerheid onder andere door de flexibilisering van arbeidscontracten

Overspannenheid, burn-out, depressieve klachten, RSI, hart- en vaatziekten

Bronnen:  Douwes et al. 2014 Douwes, M., Hooftman, W. E., Kraan, K., Steenbeek, R., Venema, A., van der Molen, H., Frings-Dresen, M. H. W., van den Bossche, S. N. J., de Vroome, E. M. M., Eysink, P. E. D., Arbobalans 2014: Kwaliteit van de arbeid, effecten en maatregelen in Nederland, Zaandam (2014) Hoeymans et al. 2007 Hoeymans, N., Gommer, A. M., van den Bossche, S. N. J., van Gool, C. H., Eysink, P. E. D., Blatter, B., Ziektelast van ongunstige arbeidsomstandigheden in Nederland, Bilthoven (2007) Eysink et al. 2012 Eysink, P. E. D., Dekkers, S. A. J., Janssen, P., Poos, M. J. J. C., Meijer, S.A., Ziektelast van ongunstige arbeidsomstandigheden in Nederland, 2012, Bilthoven (2012)

Gezondheidsschade door ongunstige arbeidsomstandigheden

Arbeidsomstandigheden kunnen de gezondheid negatief beïnvloeden. Een flink deel van de werknemers loopt risico’s op ongevallen of ziekten die worden veroorzaakt door blootstelling aan gevaren in de arbeidssituatie. Wanneer arbeidsomstandigheden de belastbaarheidsgrens van iemand overschrijden, kunnen deze leiden tot gezondheidsschade en uiteindelijk tot ziekteverzuim, beroepsziekten en arbeidsongeschiktheid.

Vaak blootstelling aan combinatie van risico’s

De omgevingsfactoren en de fysiek en psychosociaal belastende factoren hebben alle een effect op zowel de lichamelijke als de geestelijke gezondheid. Zelden is er sprake van slechts één soort risico, maar vaak betreft het een gecombineerde blootstelling aan fysiek en psychosociaal belastende factoren en omgevingsfactoren. Zo kunnen werknemers in de zorg zowel blootgesteld worden aan besmette personen (omgeving) als ook in een ongemakkelijke werkhouding moeten werken (fysiek). 

Meer informatie


Werkgebonden ziektelast

Sla de grafiek Ziektelast door arbeid naar geslacht 2018 over en ga naar de datatabel

Bron: RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

  • Som van de afzonderlijke arbeidsrisico’s telt niet op tot totalen in verband met afronding en mogelijke overlap met andere arbeidsrisico’s.

Werkgebonden ziektelast is 4,6% van de totale ziektelast in Nederland

Voor 2018 heeft het RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu de ziektelast De ziektelast wordt uitgedrukt in Disability Adjusted Life Years (DALY) en is opgebouwd uit het aantal verloren levensjaren (door vroegtijdige sterfte), en het aantal jaren geleefd met gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld een ziekte), gewogen voor de ernst hiervan (ziektejaarequivalenten). door arbeid geschat op 4,6% van de totale ziektelast in Nederland. Dat komt neer op ruim 237.800 DALY Disability Adjusted Life Years. Maat voor ziektelast ('burden of disease') in een populatie; opgebouwd uit het aantal verloren levensjaren (door vroegtijdige sterfte), en het aantal jaren geleefd met gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld een ziekte), gewogen voor de ernst hiervan …'s. De effecten van ongunstige arbeidsomstandigheden op de ziektelast zijn in dezelfde orde van grootte als milieufactoren (4,0%). De ziektelast van de werkzame beroepsbevolking betreft bijna 63% van de totale werkgerelateerde ziektelast. De overige 37% van de totale werkgerelateerde ziektelast bevindt zich in de gepensioneerde bevolking. Omgevingsfactoren (waaronder blootstelling aan stoffen) zorgen voor de grootste arbeidsgerelateerde ziektelast (63,5%), de ziektelast door fysieke en psychische factoren is vergelijkbaar (respectievelijk 18,6% en 17,8% van de totale arbeidsgerelateerde ziektelast). De ziektelast voor mannen is groter dan voor vrouwen, doordat mannen meer gezondheidsverlies hebben door arbeidsomgevingsfactoren (zoals blootstelling aan stoffen). Ondanks de ziektelast door ongunstige arbeidsomstandigheden is werken over het algemeen goed voor de gezondheid.

Meer informatie


Werkgebonden ziektelast: fysieke belasting

Sla de grafiek Ziektelast van fysieke arbeidsbelasting 2018 over en ga naar de datatabel

Bron: RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

  • Som van de afzonderlijke arbeidsrisico’s telt niet op tot totalen in verband met afronding en mogelijke overlap met andere arbeidsrisico’s.
  • Betreft alleen fysieke arbeidsbelasting die leidt tot aandoeningen van het bewegingsapparaat en niet tot andere aandoeningen.

Veel gezondheidsverlies door fysieke werkbelasting

In 2018 leidde fysieke werkbelasting tot ruim 44.000 DALY Disability Adjusted Life Years. Maat voor ziektelast ('burden of disease') in een populatie; opgebouwd uit het aantal verloren levensjaren (door vroegtijdige sterfte), en het aantal jaren geleefd met gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld een ziekte), gewogen voor de ernst hiervan …’s gezondheidsverlies in de beroepsbevolking. Dit is 18,6% van de totale arbeidsgerelateerde ziektelast De ziektelast wordt uitgedrukt in Disability Adjusted Life Years (DALY) en is opgebouwd uit het aantal verloren levensjaren (door vroegtijdige sterfte), en het aantal jaren geleefd met gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld een ziekte), gewogen voor de ernst hiervan (ziektejaarequivalenten). (0,9% van de totale ziektelast in Nederland). Hoge fysieke arbeidsbelasting als herhaalde bewegingen en zware lasten tillen behoren tot de fysieke arbeidsrisico’s die de meeste ziektelast veroorzaken. Mannen hebben iets meer gezondheidsverlies door fysieke werkbelasting dan vrouwen doordat zij vaker werkzaamheden verrichten die fysiek belastend zijn.

Meer informatie


Werkgebonden ziektelast: belasting door omgeving

Sla de grafiek Ziektelast van arbeidsbelasting door omgeving 2018 over en ga naar de datatabel

Bron: RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

  • Som van de afzonderlijke arbeidsrisico’s telt niet op tot totalen in verband met afronding en mogelijke overlap met andere arbeidsrisico’s.

Veel meer gezondheidsverlies bij mannen door omgevingsfactoren

In 2018 zorgden omgevingsfactoren voor 2,9% van de totale ziektelast De ziektelast wordt uitgedrukt in Disability Adjusted Life Years (DALY) en is opgebouwd uit het aantal verloren levensjaren (door vroegtijdige sterfte), en het aantal jaren geleefd met gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld een ziekte), gewogen voor de ernst hiervan (ziektejaarequivalenten). in Nederland (en 63,5% van de arbeidsgerelateerde ziektelast). Dit komt neer op ongeveer 151.000 DALY Disability Adjusted Life Years. Maat voor ziektelast ('burden of disease') in een populatie; opgebouwd uit het aantal verloren levensjaren (door vroegtijdige sterfte), en het aantal jaren geleefd met gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld een ziekte), gewogen voor de ernst hiervan …'s. Er zijn meerdere belastende omgevingsfactoren die zorgen voor gezondheidsverlies. In 2018 leidde vooral de blootstelling aan gevaarlijke stoffen op de werkplek tot veel gezondheidsverlies in de totale (werkende en gepensioneerde) beroepsbevolking (1,9% van totale ziektelast in Nederland). Mannen verloren bijna twee keer zoveel DALY's als vrouwen. Blootstelling aan chemische, allergische en biologische stoffen zorgt niet alleen voor veel ziektelast door COPD Chronic obstructive pulmonary disease (Chronische obstructieve longziekten) en longkanker, maar ook door astma, coronaire hartziekten, contacteczeem, huidkanker en allergische rinitis. Daarnaast zorgt blootstelling aan lawaai voor bijna 21.000 DALY’s gezondheidsverlies. De hoge ziektelast in de categorie 'overig' wordt onder andere veroorzaakt door straling en nachtwerk.

Meer informatie


Werkgebonden ziektelast: psychosociale belasting

Sla de grafiek Ziektelast van psychosociale arbeidsbelasting 2018 over en ga naar de datatabel

Bron: RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

  • Som van de afzonderlijke arbeidsrisico’s telt niet op tot totalen in verband met afronding en mogelijke overlap met andere arbeidsrisico’s.
  • Betreft alleen psychosociale arbeidsbelasting als oorzaak voor psychische aandoeningen en niet voor andere aandoeningen zoals hart- en vaatziekten.

Meeste psychosociale ziektelast door hoge werkdruk

In 2018 leidde psychische werkbelasting tot ruim 42.000 DALY Disability Adjusted Life Years. Maat voor ziektelast ('burden of disease') in een populatie; opgebouwd uit het aantal verloren levensjaren (door vroegtijdige sterfte), en het aantal jaren geleefd met gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld een ziekte), gewogen voor de ernst hiervan …’s gezondheidsverlies in de totale beroepsbevolking. Dit is 0,8% van de totale ziektelast De ziektelast wordt uitgedrukt in Disability Adjusted Life Years (DALY) en is opgebouwd uit het aantal verloren levensjaren (door vroegtijdige sterfte), en het aantal jaren geleefd met gezondheidsproblemen (bijvoorbeeld een ziekte), gewogen voor de ernst hiervan (ziektejaarequivalenten). in Nederland (en 17,8% van de arbeidsgerelateerde ziektelast). Met name hoge werkdruk zorgde voor veel gezondheidsverlies bij zowel mannen als vrouwen. Traumatische ervaringen en lage autonomie behoren tot de psychische arbeidsrisico’s die daarna meeste ziektelast veroorzaken.

Meer informatie

  • P.E.D. Eysink (RIVM)
  • W.E. Hooftman (TNO)
  • S.N.J. van den Bossche (TNO)
  • T. Hulshof, red. (RIVM)