Zowel genen als omgeving belangrijk in ontstaan alcoholverslaving

Een alcoholverslaving ontwikkelt zich door een complexe wisselwerking tussen genetische factoren en omgevingsinvloeden ( Enoch 2006 Enoch, M, Genetic and Environmental Influences on the Development of Alcoholism: Resilience vs. Risk (2006) ). Een belangrijke risicofactor is het vóórkomen van alcoholgerelateerde stoornissen in de familie. Vooral wanneer de ouder van een kind verslaafd is (geweest) van alcohol, is er een groot risico voor het kind om zelf een alcoholverslaving te ontwikkelen. Dit is deels te verklaren door genetische factoren die overeenkomen tussen ouder en -kind ( Chassin et al. 2004 Chassin, L, Flora, DB., King, K. M., Trajectories of Alcohol and Drug Use and Dependence From Adolescence to Adulthood: The Effects of Familial Alcoholism and Personality. (2004) ). Daarnaast spelen de omgeving en opvoeding een rol, zoals het overnemen van het gedrag van de ouder door het kind ( Latendresse et al. 2008 Latendresse, SJ., Rose, R.J., Viken, RJ., Pulkkinen, L, Kaprio, J, Dick, DM., Parenting Mechanisms in Links Between Parents’ and Adolescents’ Alcohol Use Behaviors (2008) ). Andere factoren uit de omgeving die kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van een alcoholverslaving zijn bijvoorbeeld alcoholgebruik op jonge leeftijd en het hebben van een impulsieve persoonlijkheid. De risicofactoren voor het ontwikkelen van een alcoholverslaving, komen grotendeels overeen met de risicofactoren voor het ontwikkelen van een drugsverslaving. 

Andere psychische stoornissen gaan vaak vooraf aan alcoholstoornissen

Vaak gaan andere psychische stoornissen (zoals depressie en angststoornissen) vooraf aan het ontwikkelen van een alcoholverslaving. Alcohol kan dan gebruikt worden als middel om met problemen om te gaan. Problematisch gebruik van alcohol verhoogt vervolgens de kans op het ontwikkelen van een alcoholverslaving. 

Tabel: Risicofactoren die de kans op alcoholverslaving verhogen

Risicofactor

Toelichting

Bron

Genen

  • Risico op alcoholverslaving wordt voor 40-60% bepaald door genetische invloeden
  • Genen beïnvloeden bijvoorbeeld de startleeftijd, afbraak en gevoeligheid voor de belonende effecten van alcohol 
  • Kinderen van ouder(s) met een alcoholverslaving hebben een hogere kans op het zelf ontwikkelen van alcoholverslaving

Verhulst et al. 2015 Verhulst, B., Kendler, K.S., Neale, M.C., The heritability of alcohol use disorders: a meta-analysis of twin and adoption studies (2015) van der Zwaluw & Engels 2009 van der Zwaluw, CS., Engels, RC. M. E., Gene-environment interactions and alcohol use and dependence: current status and future challenges. (2009) Dick & Bierut 2006 Dick, DM., Bierut, LJ., The genetics of alcohol dependence. (2006) Nurnberger et al. 2004 Nurnberger, JI., Wiegand, R, Bucholz, K, O'Connor, S, Meyer, ET., Reich, T, Rice, J, Schuckit, M, King, L, Petti, T, Bierut, L, Hinrichs, AL., Kuperman, S, Hesselbrock, V, Porjesz, B, A family study of alcohol dependence: coaggregation of multiple disorders in relatives of alcohol-dependent probands. (2004) Sørensen et al. 2011 Sørensen, H.J., Manzardo, AM., Knop, J, Penick, EC., Madarasz, W, Nickel, EJ., Becker, U., Mortensen, EL., The contribution of parental alcohol use disorders and other psychiatric illness to the risk of alcohol use disorders in the offspring. (2011) Thompson et al. 2008 Thompson, RG., Lizardi, D, Keyes, KM., Hasin, D.S., Childhood or adolescent parental divorce/separation, parental history of alcohol problems, and offspring lifetime alcohol dependence. (2008) van Gestel et al. 2017 van Gestel, B., van Laar, M. W., van der Pol, P. M., Ketelaars, A. P. M., Beenakkers, E. M. T., Meijer, R.F., Brunt, T. M., Croes, E. A., Cruts, A. A. N., Nationale Drug Monitor Jaarbericht 2017, Utrecht (2017)

Persoonlijkheid

  • Ongeremdheid en impulsiviteit

Coskunpinar et al. 2013 Coskunpinar, A, Dir, AL., Cyders, MA., Multidimensionality in impulsivity and alcohol use: a meta-analysis using the UPPS model of impulsivity (2013) Verdejo-García et al. 2008 Verdejo-García, A, Lawrence, AJ., Clark, L, Impulsivity as a vulnerability marker for substance-use disorders: review of findings from high-risk research, problem gamblers and genetic association studies. (2008) Smith et al. 2014 Smith, JL., Mattick, RP., Jamadar, SD., Iredale, JM., Deficits in behavioural inhibition in substance abuse and addiction: a meta-analysis. (2014) Kreek et al. 2005 Kreek, MJeanne, Nielsen, DA., Butelman, ER., LaForge, SK., Genetic influences on impulsivity, risk taking, stress responsivity and vulnerability to drug abuse and addiction. (2005)

Andere psychische stoornissen

  • Gedragsstoornis
  • Middelengerelateerde stoornissen
  • Angststoornissen
  • Stemmingsstoornissen
  • ADHD Attention Deficit Hyperactivity Disorder (Aandachtstekort-stoornis met hyperactiviteit)

Swendsen et al. 2010 Swendsen, J, Conway, KP., Degenhardt, L, Glantz, M, Jin, R, Merikangas, K.R., Sampson, N, Kessler, R. C., Mental disorders as risk factors for substance use, abuse and dependence: results from the 10-year follow-up of the National Comorbidity Survey. (2010) ten Have et al. 2012 ten Have, M, van den Brink, W, Vollebergh, W, Tuithof, M, de Graaf, R, The role of conduct disorder in the association between ADHD and alcohol use (disorder). Results from the Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2. (2012) Lopez-Quintero et al. 2011 Lopez-Quintero, C, Cobos, JPérez de, Hasin, D.S., Okuda, M, Wang, S, Grant, B.F., Blanco, C, Probability and predictors of transition from first use to dependence on nicotine, alcohol, cannabis, and cocaine: results of the National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions (NESARC). (2011) Douglas et al. 2010 Douglas, KR., Chan, G, Gelernter, J., Arias, AJ., Anton, RF., Weiss, RD., Brady, K, Poling, J, Farrer, L.A., Kranzler, H.R., Adverse childhood events as risk factors for substance dependence: partial mediation by mood and anxiety disorders. (2010) Capusan et al. 2015 Capusan, AJ., Bendtsen, P, Marteinsdottir, I, Kuja-Halkola, R, Larsson, H, Genetic and environmental contributions to the association between attention deficit hyperactivity disorder and alcohol dependence in adulthood: A large population-based twin study. (2015) van Emmerik-van Oortmerssen et al. 2012 van Emmerik-van Oortmerssen, K, van de Glind, G, van den Brink, W, Smit, F, Crunelle, CL., Swets, M, Schoevers, RA., Prevalence of attention-deficit hyperactivity disorder in substance use disorder patients: a meta-analysis and meta-regression analysis. (2012) Lee et al. 2011 Lee, SS., Humphreys, KL., Flory, K, Liu, R, Glass, K, Prospective association of childhood attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) and substance use and abuse/dependence: a meta-analytic review. (2011)

Kenmerken van het gebruik

  • Alcoholmisbruik: herhaald gebruik van alcohol ondanks ongunstige gevolgen
  • Gebruik begonnen op jonge leeftijd

de Graaf et al. 2010 de Graaf, R., ten Have, M. M., van Dorsselaer, S., De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking. NEMESIS-2: Opzet en eerste resultaten, Utrecht (2010) Chassin et al. 2004 Chassin, L, Flora, DB., King, K. M., Trajectories of Alcohol and Drug Use and Dependence From Adolescence to Adulthood: The Effects of Familial Alcoholism and Personality. (2004) Grant et al. 2006 Grant, JD., Scherrer, JF., Lynskey, MT., Eisen, SA., Tsuang, MT., True, WR., Bucholz, KK., Lyons, R, Adolescent alcohol use is a risk factor for adult alcohol and drug dependence: evidence from a twin design. (2006) Hingson et al. 2006 Hingson, RW., Heeren, T, Winter, MR., Age at drinking onset and alcohol dependence: age at onset, duration, and severity. (2006)

Negatieve ervaringen in de jeugd

  • Seksueel en fysiek misbruik
  • Blootstelling aan geweld

Norman et al. 2012 Norman, RE., Byambaa, M, De, R, Butchart, A, Scott, J, Vos, T, The long-term health consequences of child physical abuse, emotional abuse, and neglect: a systematic review and meta-analysis. (2012) Bulik et al. 2000 Bulik, C. M., Silberg, J., Hettema, J. M., Myers, J., Prescott, C. A., Kendler, K.S., Childhood sexual abuse and adult psychiatric and substance use disorders in women: an epidemiological and cotwin control analysis. (2000) Douglas et al. 2010 Douglas, KR., Chan, G, Gelernter, J., Arias, AJ., Anton, RF., Weiss, RD., Brady, K, Poling, J, Farrer, L.A., Kranzler, H.R., Adverse childhood events as risk factors for substance dependence: partial mediation by mood and anxiety disorders. (2010) Enoch 2006 Enoch, M, Genetic and Environmental Influences on the Development of Alcoholism: Resilience vs. Risk (2006)

Meer informatie 


Alcoholverslaving gaat gepaard met problemen in functioneren 

Mensen met een alcoholverslaving kunnen problemen ervaren in hun functioneren op diverse domeinen, zoals bij werkgerelateerde- en sociale activiteiten ( Rehm et al. 2013 Rehm, J., Shield, K. D., Rehm, M. X., Frick, U., Gmel, G.G., Modeling the impact of alcohol dependence on mortality burden and the effect of available treatment interventions in the European Union. (2013) ). Mensen met een alcoholverslaving hebben vaker een laag inkomen en zijn vaker ongehuwd ( de Graaf et al. 2010 de Graaf, R., ten Have, M. M., van Dorsselaer, S., De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking. NEMESIS-2: Opzet en eerste resultaten, Utrecht (2010) Grant et al. 2007 Grant, B.F., Hasin, D.S., Stinson, FS., Ogburn, E, Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV alcohol abuse and dependence in the United States: results from the National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions. (2007) ). Ze raken ook vaker betrokken bij huiselijk geweld en verkeersongelukken ( Grant et al. 2007 Grant, B.F., Hasin, D.S., Stinson, FS., Ogburn, E, Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV alcohol abuse and dependence in the United States: results from the National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions. (2007) ). Daarnaast kan er sprake zijn van stigmatisering. In vergelijking met andere psychische stoornissen worden mensen met een alcoholverslaving meer als verantwoordelijk gezien voor hun conditie. Anderen reageren vaker met sociale afwijzing en negatieve emoties, en er bestaat een risico om structureel gediscrimineerd te worden ( Schomerus et al. 2011 Schomerus, G, Lucht, M, Holzinger, A, Matschinger, H, Carta, MG., Angermeyer, MC., The stigma of alcohol dependence compared with other mental disorders: a review of population studies. (2011) ). Veel van deze problemen komen ook voor bij mensen met een drugsverslaving. 

Meer informatie


Alcoholgebruik hangt samen met zestig aandoeningen

Overmatig alcoholgebruik hangt samen met ongeveer zestig chronische en acute aandoeningen. Dit staat beschreven bij Gezondheidsgevolgen van alcoholgebruik.

Meer informatie 


Alcoholverslaving gaat vaak gepaard met andere psychische stoornissen 

Veel mensen met een alcoholverslaving, hebben daarnaast één of meerdere andere psychische aandoeningen. De combinatie van alcoholverslaving met andere psychische stoornissen verloopt cyclisch, waarbij de stoornissen elkaar wederzijds beïnvloeden. Stemmings- en angststoornissen komen vaak voor naast een alcoholverslaving ( Foulds et al. 2015 Foulds, JA., Adamson, SJ., Boden, JM., Williman, JA., Mulder, RT., Depression in patients with alcohol use disorders: Systematic review and meta-analysis of outcomes for independent and substance-induced disorders. (2015) Grant et al. 2007 Grant, B.F., Hasin, D.S., Stinson, FS., Ogburn, E, Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV alcohol abuse and dependence in the United States: results from the National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions. (2007) Fein 2015 Fein, G, Psychiatric Comorbidity in Alcohol Dependence (2015) ). Van de volwassenen met een depressieve stoornis heeft 16,5% een alcoholverslaving. Onder mensen met een angststoornis is dit percentage 12,4% ( Boschloo et al. 2011 Boschloo, L, Vogelzangs, N, Smit, J. H., van den Brink, W, Veltman, D. J., Beekman, A. T. F., Penninx, B. W. J. H., Comorbidity and risk indicators for alcohol use disorders among persons with anxiety and/or depressive disorders (2011) ). Daarnaast treden naast de verslaving aan alcohol vaak andere middelengerelateerde problemen op zoals verslaving aan cocaïne of andere drugs ( Grant et al. 2007 Grant, B.F., Hasin, D.S., Stinson, FS., Ogburn, E, Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV alcohol abuse and dependence in the United States: results from the National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions. (2007) ). Andere psychische aandoeningen die veelvuldig optreden naast alcoholverslaving zijn een antisociale persoonlijkheidsstoornis, ADHD en schizofrenie ( Fein 2015 Fein, G, Psychiatric Comorbidity in Alcohol Dependence (2015) Kreek et al. 2005 Kreek, MJeanne, Nielsen, DA., Butelman, ER., LaForge, SK., Genetic influences on impulsivity, risk taking, stress responsivity and vulnerability to drug abuse and addiction. (2005) van Emmerik-van Oortmerssen et al. 2012 van Emmerik-van Oortmerssen, K, van de Glind, G, van den Brink, W, Smit, F, Crunelle, CL., Swets, M, Schoevers, RA., Prevalence of attention-deficit hyperactivity disorder in substance use disorder patients: a meta-analysis and meta-regression analysis. (2012) Koskinen et al. 2009 Koskinen, J., Löhönen, J., Koponen, H., Isohanni, M., Miettunen, J., Prevalence of alcohol use disorders in schizophrenia--a systematic review and meta-analysis. (2009) ). Deze stoornissen treden ook vaak op naast een drugsverslaving.

Meer informatie

  • F.L. Hakstege (RIVM)
  • E.D. ter Huurne (Tactus Verslavingszorg)
  • M.M. Brenninkmeijer (Tactus Verslavingszorg)