HPV-vaccinatie: primaire preventie

Baarmoederhalskanker is het gevolg van besmetting met het humaan papillomavirus ( HPV Humaan papilloma virus (Humaan papilloma virus)-infectie). Er zijn veel verschillende HPV-virussen, maar de typen 16 en 18 zijn de meest voorkomende gevaarlijke virussen (hoogrisico-virussen;  hrHPV Hoogrisico-typen Humaan Papillomavirus (Hoogrisico-typen Humaan Papillomavirus)). Zij veroorzaken 70% van alle gevallen van baarmoederhalskanker. HPV-vaccins zijn ontwikkeld om al op jonge leeftijd infecties met deze twee typen virussen te voorkomen. Als onderdeel van het Rijksvaccinatieprogramma krijgen meisjes sinds 2009 vaccinatie tegen hrHPV aangeboden in het jaar dat ze 13 worden (primaire preventie).

Bevolkingsonderzoek: secundaire preventie

Om (voorstadia van) baarmoederhalskanker in een zo vroeg mogelijk stadium op te sporen, biedt de overheid sinds 1996 een landelijk bevolkingonderzoek baarmoederhalskanker aan (secundaire preventie). Baarmoederhalskanker komt het meest voor bij vrouwen tussen de 30 en 60 jaar. Daarom worden deze vrouwen uitgenodigd voor het bevolkingsonderzoek. Zij krijgen elke 5 jaar een uitnodiging voor het maken van een uitstrijkje. Vanaf 1 januari 2017 is het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker gewijzigd. Uitstrijkjes worden in het laboratorium eerst onderzocht op de aanwezigheid van hrHPV. Als dit virus aanwezig is, wordt het uitstrijkje beoordeeld op afwijkende cellen. Op basis van de uitkomsten van dit celonderzoek wordt bepaald of onderzoek bij de gynaecoloog nodig is. Een andere wijziging in het bevolkingsonderzoek is dat vrouwen de mogelijkheid wordt geboden om deel te nemen aan het bevolkingsonderzoek met behulp van een zelfafnameset.


Trend deelname bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker 2004-2020

Sla de grafiek Trend deelname bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker 2004-2020 over en ga naar de datatabel

Bron: Landelijke monitoring en evaluatie bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker

  • Vanwege de overgang naar het vernieuwde bevolkingsonderzoek dat op 1 januari 2017 is gestart en vanwege gewijzigde bronnen vanaf 2017, zijn de deelnamepercentages vanaf 2016 niet goed vergelijkbaar met de percentages in de jaren vóór 2016. De percentages van 2016 en 2017 zijn onderling evenmin goed vergelijkbaar of met de jaren daarna.

In 2020 lager deelnamepercentage door COVID-19

In 2020 is het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker stilgelegd tussen 16 maart en 1 juli vanwege de COVID-19-uitbraak. Als gevolg hiervan zijn er in 2020 een kwart minder vrouwen uitgenodigd dan gepland. Van de 596.696 uitgenodigde vrouwen hebben 296.487 vrouwen (49,7%) deelgenomen aan het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker. Los van het kleinere aantal uitgenodigde vrouwen was ook de deelnamegraad veel lager dan in voorgaande jaren. Van de deelnemers nam 16,3% deel door middel van een zelfafnameset. Dit percentage is bijna verdubbeld ten opzichte van 2019 (8,6%). Het percentage vrouwen dat deelneemt aan het bevolkingsonderzoek lijkt al 10 jaar af te nemen. Vanwege de overgang naar het vernieuwde bevolkingsonderzoek dat op 1 januari 2017 is gestart en vanwege gewijzigde bronnen vanaf 2017, zijn de deelnamepercentages vanaf 2016 echter niet goed vergelijkbaar met de percentages in de jaren vóór 2016. De percentages van de jaren 2016 en 2017 zijn onderling evenmin goed vergelijkbaar of met de jaren daarna.

Beschermingsgraad 69,5% in 2020

De beschermingsgraad in 2020 bedroeg 69,5%. De beschermingsgraad (ook wel het vijfjaarsbereik genoemd) is het percentage vrouwen in de leeftijd van 30 tot en met 64 jaar (screeningsleeftijdsgroep) dat in de vijf jaar voorafgaand aan het meetmoment (binnen of buiten het bevolkingsonderzoek) minimaal één uitstrijkje heeft laten maken of minimaal één  hrHPV Hoogrisico-typen Humaan Papillomavirus (Hoogrisico-typen Humaan Papillomavirus)-test heeft ondergaan. Het vijfjaarsbereik is in de periode 2015-2020 met ruim 8% afgenomen. In 2020 was sprake van de grootste afname. In dat jaar zijn er door het tijdelijk stilleggen van het bevolkingsonderzoek in verband met de COVID-19-uitbraak minder vrouwen uitgenodigd en hebben er minder vrouwen deelgenomen.


Bij ruim 1% deelnemers (voorstadium) baarmoederhalskanker vastgesteld

In 2020 hebben in totaal 296.487 vrouwen deelgenomen aan het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker, waarvan 248.113 door middel van een uitstrijkje en 48.374 door middel van een zelfafnameset. Bij 9,5% van de deelnemers werd hoog risico Humaan Papilloma  Virus Infectieus organisme; veel kleiner dan de kleinste bekende bacteriën. (Infectieus organisme; veel kleiner dan de kleinste bekende bacteriën.) (hrHPV) gevonden en 2,9% van de deelnemers werd direct doorverwezen naar de gynaecoloog voor diagnostisch onderzoek. Bij 3.413 vrouwen werd de diagnose gesteld van (een voorstadium van) baarmoederhalskanker ( CIN Cervicale intra-epitheliale neoplasie (voorstadium van kanker) (Cervicale intra-epitheliale neoplasie (voorstadium van kanker)) 2+). Dit komt overeen met 1,2% van de deelnemers aan het bevolkingsonderzoek. 

Tabel: Resultaten bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker 2020
 

Aantal

Percentage

Totaal uitgenodigd

596.696

 

Deelgenomen

296.487

49,7% van uitgenodigd

  • uitstrijkje

248.113

41,6% van uitgenodigd

  • zelfafname

48.374

8,1% van uitgenodigd

hrHPV positief

28.267

9,5% van deelnemers

Verwezen voor diagnostiek

8.702

2,9% van deelnemers

Diagnose CIN 2+

3.413

1,2% van deelnemers

  • CIN 2+: (pre-)maligniteit / (voorstadium) baarmoederhalskanker

Extra gezondheidswinst door vernieuwd bevolkingsonderzoek

In 2017 is het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker vernieuwd (zie Vaccinatie en screening). Dit vernieuwde bevolkingsonderzoek levert volgens modelberekeningen meer gezondheidswinst op dan het oude bevolkingsonderzoek ( Naber et al. 2016 Naber, S. K., Matthijsse, S. M., Jansen, E.E.L., de Kok, I. M. C. M., de Koning, H. J., van Ballegooijen, M., Effecten en kosten van het vernieuwde bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker in Nederland naar aanleiding van recente ontwikkelingen, Rotterdam (2016) ). De modelberekeningen laten zien dat zonder screening in Nederland jaarlijks naar schatting 1.300 vrouwen met baarmoederhalskanker zouden worden gediagnosticeerd en dat jaarlijks ongeveer 500 vrouwen zouden overlijden aan baarmoederhalskanker. Het oude bevolkingsonderzoek voorkwam naar schatting 600 van die diagnoses en 290 van die sterfgevallen. Met het vernieuwde bevolkingsonderzoek zullen jaarlijks naar schatting 700 diagnoses van baarmoederhalskanker en ongeveer 325 sterfgevallen als gevolg van baarmoederhalskanker worden voorkomen. Het vernieuwde bevolkingsonderzoek zal er weliswaar voor zorgen dat er meer vrouwen (onnodig) worden verwezen naar de gynaecoloog, maar hier staat een aanzienlijke  winst in (gezonde) levensjaren tegenover.


Vaccinatiegraad HPV toegenomen

Nederland is in 2009 begonnen met het vaccineren tegen humaan papillomavirus ( HPV Humaan papilloma virus (Humaan papilloma virus)), met name de hoog-risico HPV-typen 16 en 18. In maart 2022 bedroeg de vaccinatiegraad voor de HPV-vaccinatie 66,4%. Dit betreft het percentage meisjes uit geboortecohort 2007 dat alle doses heeft ontvangen. Normaal gesproken wordt de vaccinatiegraad gemeten op 14-jarige leeftijd. Voor meisjes geboren in 2007 werden de HPV-groepsvaccinaties in het voorjaar 2020 vanwege coronamaatregelen echter uitgesteld. Daarom is de vaccinatiegraad voor hen berekend inclusief vaccinaties die na de 14e verjaardag zijn gegeven. Er was sprake van een geleidelijke stijging van de vaccinatiegraad tot 2016 (61,0%), maar vanaf 2017 is deze gedaald naar 45,5%. In 2020 is deze weer gestegen (53,0%) en vanaf in 2021 verder toegenomen tot ruim boven de 60% ( van Lier et al. 2022 van Lier, E.A., Oomen, P. J., Giesbers, H., Hament, J-M, van Vliet, J.A., Drijfhout, I.H., Hirschberg, H., de Melker, H.E., Vaccinatiegraad en jaarverslag Rijksvaccinatieprogramma Nederland 2021, Bilthoven (2022) ).


Naast vaccinatie blijft screening van belang

Naast vaccinatie blijft screening onverminderd nodig. Hiervoor zijn verschillende redenen:

  • De vaccinatie is pas in 2009 begonnen, waardoor veel vrouwen nog niet beschermd zijn.
  • De twee hoog-risico-typen van het virus ( hrHPV Hoogrisico-typen Humaan Papillomavirus (Hoogrisico-typen Humaan Papillomavirus) 16 en 18) waartegen gevaccineerd wordt, veroorzaken samen ongeveer 70% van alle gevallen van baarmoederhalskanker. Vaccinatie met de huidige vaccins kan dus niet alle gevallen voorkomen. 
  • Niet alle meisje uit de doelgroep laten zich vaccineren.

  • A.M. Gommer ( RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu))
  • H.J. van Kranen (RIVM)
  • M.P.H. Koster (RIVM)
  • M.C.M. Busch (RIVM)
  • H. Giesbers (RIVM)