Meningokokkenziekte is een zeer ernstige infectieziekte die veroorzaakt wordt door een bacterie

Veroorzaker van de meningokokkenziekte is de bacterie Neisseria meningitidis die zich gewoonlijk in de neusholte bevindt. Daar kan de bacterie oppervlakkige infecties geven, die vaak zonder verschijnselen blijven. De bacteriën kunnen zich weken tot maanden in de neus- en keelholte handhaven zonder dat de drager ziek wordt. Ook zonder ziekteverschijnselen geldt dat degene die de bacterie heeft, immuniteit opbouwt en een besmettingsbron kan zijn voor anderen. Besmetting gebeurt door het inademen van microdruppeltjes of via direct contact zoals zoenen. Soms leidt een infectie tot ernstige ziekte in de vorm van een bloedvergiftiging ( sepsis Sepsis is een klinisch syndroom dat gekenmerkt wordt door een algemene ontstekingsreactie van het hele lichaam op een infectie. Het is een zeer ernstige aandoening met een aanzienlijke kans dat de patiënt in korte tijd overlijdt. Vaak wordt het omschreven als bloedvergiftiging. (Sepsis is een klinisch syndroom dat gekenmerkt wordt door een algemene ontstekingsreactie van het hele lichaam op een infectie. Het is een zeer ernstige aandoening met een aanzienlijke kans dat de patiënt in korte tijd overlijdt. Vaak wordt het omschreven als bloedvergiftiging. )) of een hersenvliesontsteking. Patiënten kunnen binnen enkele uren ernstig ziek worden met blijvende beperkingen en soms zelfs eraan overlijden. De tijd tussen besmetting en uitbreken van de ziekte ligt meestal tussen één en drie dagen, maar kan soms tot tien dagen oplopen. Er zijn dertien verschillende typen meningokokken, waarvan B, C, W en Y de meeste ziekte veroorzaken in Nederland. Vanaf 2002 is vaccinatie tegen meningokokken type C opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma op de leeftijd van 14 maanden. Sinds mei 2018 is deze meningokokken C vaccinatie vervangen door meningokokken ACWY vaccinatie. In 2018 en 2019 was er een meningokokken ACWY vaccinatiecampagne onder 14-18 jarigen (geboortecohorten 2001-2005) vanwege een toename van meningokokken type W. Vanaf 2020 is meningokokken ACWY vaccinatie voor tieners opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma en krijgen kinderen in het jaar dat ze 14 jaar worden een oproep voor deze vaccinatie. Vaccinatie tegen meningokokken B is niet opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma.

Meer informatie


Sterke afname patiënten met meningokokkenziekte C

In 2001 was er een toename van het aantal patiënten met meningokokkenziekte C. Door de invoering van de vaccinatie in 2002 is het aantal patiënten met meningokokkenziekte C sterk afgenomen van 277 in 2001 naar minder dan 10 per jaar ( Schurink-van 't Klooster & de Melker 2020 Schurink-van 't Klooster, T. M., de Melker, H.E., The National Immunisation Programme in the Netherlands: surveillance and developments in 2019-2020., Bilthoven (2020) ).

Vanaf 2016 toename patiënten met meningokokkenziekte W

Vanaf 2016 steeg het aantal patiënten met meningokokkenziekte W van minder dan 10 per jaar naar 50 in 2016 en ruim 100 in 2018. Vanwege deze toename is het vaccinatieprogramma vanaf 2018 uitgebreid met vaccinatie tegen meningokokkenziekte W. Het aantal patiënten met meningokokkenziekte W is in 2019 sterk gedaald ( Schurink-van 't Klooster & de Melker 2020 Schurink-van 't Klooster, T. M., de Melker, H.E., The National Immunisation Programme in the Netherlands: surveillance and developments in 2019-2020., Bilthoven (2020) ).

Afname patiënten met meningokokkenziekte B sinds jaren 90

Sinds eind jaren 90 is het aantal patiënten met meningokokkenziekte B sterk gedaald. De afgelopen jaren is het aantal stabiel met rond de 70 ziektegevallen per jaar. De ziekte komt het meeste voor bij kinderen jonger dan 2 jaar. Er is een vaccin beschikbaar tegen meningokokkenziekte B. Deze is niet opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma, maar is wel verkrijgbaar op eigen kosten ( Schurink-van 't Klooster & de Melker 2020 Schurink-van 't Klooster, T. M., de Melker, H.E., The National Immunisation Programme in the Netherlands: surveillance and developments in 2019-2020., Bilthoven (2020) ).

Meer informatie


Aantal sterfgevallen door meningokokkenziekte

Sla de grafiek Aantal sterfgevallen door meningokokkenziekte (alle typen) obv CBS Doodsoorzakenstatistiek 1950-2019 over en ga naar de datatabel
  • 2019 zijn voorlopige cijfers
  • ICD-10 International Classification of Diseases, tenth revision (International Classification of Diseases, tenth revision)-codes A39.0-A39.2 (WHO-classificaties)
  • De sterftecijfers vanaf 2013 zijn minder goed vergelijkbaar met eerdere jaren, omdat het  CBS Centraal Bureau voor de Statistiek (Centraal Bureau voor de Statistiek) is overgestapt van handmatig naar automatisch coderen

Vanaf 2002 afname van het aantal sterfgevallen

Voor 2001 stierven 7-67 (1950-2001) personen per jaar aan meningokokkenziekte. Na de invoering van de meningokokkenziekte C vaccinatie in 2002 nam het aantal sterfgevallen af ( Schurink-van 't Klooster & de Melker 2020 Schurink-van 't Klooster, T. M., de Melker, H.E., The National Immunisation Programme in the Netherlands: surveillance and developments in 2019-2020., Bilthoven (2020) ).

CBS versus wettelijke meldingen

Het aantal sterfgevallen op basis van de  CBS Centraal Bureau voor de Statistiek (Centraal Bureau voor de Statistiek) doodsoorzakenstatistiek en op basis van de wettelijke meldingen (Osiris) komt niet volledig overeen. Voor meningokokkenziekte is sterftedata op basis van de wettelijke meldingen betrouwbaarder. Dit komt doordat meningokokkenziekte zich uit als hersenvliesontsteking (meningitis), bloedvergiftiging ( sepsis Sepsis is een klinisch syndroom dat gekenmerkt wordt door een algemene ontstekingsreactie van het hele lichaam op een infectie. Het is een zeer ernstige aandoening met een aanzienlijke kans dat de patiënt in korte tijd overlijdt. Vaak wordt het omschreven als bloedvergiftiging. (Sepsis is een klinisch syndroom dat gekenmerkt wordt door een algemene ontstekingsreactie van het hele lichaam op een infectie. Het is een zeer ernstige aandoening met een aanzienlijke kans dat de patiënt in korte tijd overlijdt. Vaak wordt het omschreven als bloedvergiftiging. )) of soms longontsteking. Deze ziektebeelden kunnen ook door andere bacteriën veroorzaakt worden en de veroorzakende bacterie (in dit geval de meningokok) wordt niet altijd goed gespecificeerd in de codering van de CBS Doodsoorzakenstatistiek.


Sinds 2016 toename sterfgevallen door meningokokkenziekte W

Sinds 2016 stijgt het aantal sterfgevallen door de toename van patiënten met meningokokkenziekte W, in 2018 bijna 30 sterfgevallen voornamelijk door meningokokkenziekte W. In 2019 is weer een afname te zien ( Schurink-van 't Klooster & de Melker 2020 Schurink-van 't Klooster, T. M., de Melker, H.E., The National Immunisation Programme in the Netherlands: surveillance and developments in 2019-2020., Bilthoven (2020) ).

CBS versus wettelijke meldingen

Het aantal sterfgevallen op basis van de  CBS Centraal Bureau voor de Statistiek (Centraal Bureau voor de Statistiek) doodsoorzakenstatistiek en op basis van de wettelijke meldingen (Osiris) komt niet volledig overeen. Voor meningokokkenziekte is sterftedata op basis van de wettelijke meldingen betrouwbaarder. Dit komt doordat meningokokkenziekte zich uit als hersenvliesontsteking (meningitis), bloedvergiftiging ( sepsis Sepsis is een klinisch syndroom dat gekenmerkt wordt door een algemene ontstekingsreactie van het hele lichaam op een infectie. Het is een zeer ernstige aandoening met een aanzienlijke kans dat de patiënt in korte tijd overlijdt. Vaak wordt het omschreven als bloedvergiftiging. (Sepsis is een klinisch syndroom dat gekenmerkt wordt door een algemene ontstekingsreactie van het hele lichaam op een infectie. Het is een zeer ernstige aandoening met een aanzienlijke kans dat de patiënt in korte tijd overlijdt. Vaak wordt het omschreven als bloedvergiftiging. )) of soms longontsteking. Deze ziektebeelden kunnen ook door andere bacteriën veroorzaakt worden en de veroorzakende bacterie (in dit geval de meningokok) wordt niet altijd goed gespecificeerd in de codering van de CBS Doodsoorzakenstatistiek.

  • M.J. Knol ( RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu))
  • H. Giesbers, red. (RIVM)